Referate gelewer tydens die Tweede Nasionale Taalberaad 2007:

• F.W. de Klerk - Afrikaans en die gekoesterde ideaal van diversiteit in Suid-Afrika - die drumpel tussen hede en verlede
• Christo van der Rheede - Implementering van Afrikaanse bemagtigingsprojekte
• Paul Hoffman - Bemagtiging op regsgebied
• Chris Landman - Perspektiewe op 'n Afrikaanse taalraad
• Elna Boesak - Versoening in die Afrikaanse gemeenskap met ander gemeenskappe
• Jeugperspektief: Jared Abels - Die Afrikaanse burgerlike gemeenskap aanvaar verantwoordelikheid
• Jeugperspektief:  Kobus Ehlers - Die Afrikaanse burgerlike gemeenskap aanvaar verantwoordelikheid
• Russel Botman - Besondere perspektiewe
• Louis Nel - Wes-Kaapse inisiatief:  Afrikaanse gemeenskappe leer mekaar ken - netwerkbou op provinsiale vlak
• Kobus Ehlers - Jeugperspektief
• Kallie Kriel - Burgerregte en minderheidsbelange
• Theuns Eloff - 'n Perspektief op die toekoms van Afrikaans in die hoër onderwys
• Fernand de Varennes - Implementing international language rights:  challenges, difficulties, possibilities

Afrikaans en die gekoesterde ideaal van diversiteit in Suid-Afrika - die drumpel tussen hede en verlede - F.W. de Klerk

Die oorkoepelende tema van hierdie konferensie vra:  Waar staan ons met Afrikaans in multikulturele Suid-Afrika? 

In hierdie vraag lê daar nog ‘n vraag opgesluit, naamlik waar behoort ons met Afrikaans te staan in ‘n multikulturele Suid-Afrika?

My antwoord hierop in ‘n neutedop is dat Afrikaans en Afrikaanssprekendes nie die stief behandeling, wat op so baie terreine ervaar word, verdien nie.  Saam met prof Willie Esterhuyse, volgens ‘n artikel deur hom in Die Burger van 21 Februarie, vind ek dit ontstellend dat mnr Saki Macozoma die volgende te sê het na aanleiding van die FNB sage: 

Die verdere feit dat die Kader Asmal Komitee van die Parlement tans belas is met die rasionalisasie van alle Hoofstuk 9 instellinge van die Grondwet, kan daartoe lei dat die grondwetlike voorsiening van die burgerlike reg om in Rade te organiseer, deur burgerlike onbetrokkenheid,  uitgefaseer kan word.

Die Grondwet (1996) is die hoogste reg van SA (a.2). Die Menseregte-akte is die grondslag van die SA demokrasie (a.7(1). Dit lê ‘n plig op die staat om die reg van die individu en van gemeenskappe te respekteer, te bevorder en te beskerm. Die Grondwet is ook bindend op die wetgewer, die uitvoerende mag, die organe van die uitvoerende mag en op die regsprekende liggame. Die Grondwet kwalifiseer wat onder ‘n oop en demokratiese samelewing verstaan moet word.

In hierdie idee van ‘n oop en demokratiese samelewing word ‘n onderskeid gemaak tussen die staat en organe van die staat aan die een kant en die samelewing en organe van die burgerlike samelewing aan die ander kant.

‘n Orgaan van die staat verwys na ‘n administratiefregtelike instrument [a.239(a)] en na ‘n funksionaris van die staat wat gemoeid is met die uitvoering van ‘n openbare staatsfunksie, waarvan regsliggame uitgesluit is [a.239(b)ii].

Wat die burgerlike samelewing en organe van die burgerlike samelewing betref, word die reg van ‘n burger verskans, om in vrye assosiasie met ander burgers, oor te gaan tot die daarstelling, en instandhouding van taal-, godsdiens- en kultuurliggame [a.31(1)(b)].

Ter ondersteuning van die hierdie reg is ‘n grondwetlike Kommissie, die Kommissie vir Gemeenskapsregte [a.185], by wet (19 van 2002)ingestel, om as waakhond op te tree vir die regte, beskerming en bevordering van die regte van gemeenskappe. Terwyl die Kommissie ‘n statutêre instelling is, is die burgerlike Rade nie-statutêr. Terwyl die Kommissie die algemene belang van alle taal-, godsdiens- en kultuurgemeenskappe moet bevorder, is die Rade daarop ingestel om partikuliere taal-, godsdiens- en kultuurregte te bevorder.

Veral die regte verbonde aan ‘n amptelike taal (a.6) is belangrik. Naas die Kommissie vir die Bevordering van Taalgemeenskappe is ook die Pan SA Taalraad [a.6(5)]. gemoeid by taalregte. Die Grondwet maak ook voorsiening vir vryheid van uitdrukking, vir onderwys in die taal van eie keuse (a.29) en by name vir akademiese vryheid [a.16(1)d], asook vir die reg op die gebruik van die amptelike tale in openbare instellinge [a.293].

Wat die staat betref is daar ‘n plig op die staat en sy organe om praktiese en positiewe maatreëls in werking te stel om die gebruik van die tale te bevorder [a.6(2)].

Gemeenskappe wat nie van bg. grondwetlike instrumente gebruik maak, om gemeenskapsbelange en regte te bevorder en te beskerm nie, skep die indruk by die owerheid dat hulle dit nie erns maak met die grondwetlike regte nie. So ‘n owerheid kan dan oordeel dat met die Kommissie vir Gemeenskapsregte en die Rade as voorbeeld, mee weggedoen word.

Intussen het die Kader Asmalkomitee van die Parlement tot stand gekom om Hoofstuk 9 Instellinge van die grondwet te rasionaliseer, sonder dat Afrikaner-kultuurinstellinge en die Afrikaanse taalgemeenskap oorgegaan het om hulleself in Rade te konsolideer en te mobiliseer. Die feit dat Afrikaner en Afrikaanse instellinge van die burgerlike samelewing apaties teenoor die Kommissie vir Regte en Pan-Afrikaanse Taalraad staan, kan deur die regering analoog aan die Akkoord in sake selfbeskikking beskou en mee gehandel word.

Daar is gevolglik ‘n dringendheid dat die Afrikaanse taalgemeenskap homself sal organiseer en sal mobiliseer om nie net voorafgaande reeds verworwe regte in stand te hou nie, maar om die Afrikaanse taal uit te bou tot spraak-, werks- en wetenskapstaal van internasionale formaat en standaard en ook hopelik oor te gaan tot die formasie van ‘n Taalraad vir die bevordering en beskerming van Afrikaans.

Versoening in die Afrikaanse gemeenskap met ander gemeenskappe - Elna Boesak

Ek is gevra om te praat oor versoening tussen Afrikaanse gemeenskappe met verwysing ook na die versoening tussen hierdie kollektiewe gemeenskap en ander gemeenskappe in Suid-Afrika. Ek is bevrees hierdie is ‘n geweldig omvattende onderwerp en sekerlik een waarmee daar daagliks, hopelik, geworstel word. Versoening en die kostes hiervan is ‘n baie, baie belangrike onderwerp. Daar is baie persepsies hieroor, daar is baie misverstande hieroor, daar is baie moedswil hiermee en dit is deurdrenk van emosies. Maar praat moet daar oor gepraat word. En gedoen word. Nie net by ‘n Taalberaad soos hierdie nie, maar by elke moontlikke geleentheid; van voetsool- tot besluitnemersvlak. Van stede tot die platteland. Deur jonk en oud, wit en swart. Daar moet hieroor gepraat word omdat hierdie ‘n knelpunt is wat, in ‘n mindere of meerdere mate, ten basis lê van die meeste uitdagings in die land vandag.

Die feit dat die organiseerders hierdie aangeleentheid as spesifieke agendapunt vir die beraad geïdentifiseer het -- en wel binne die raamwerk van die burgerlike gemeenskap se verantwoordlikheid -- sê veel. Dit gee inderdaad erkenning, nie aan die diversiteit binne die Afrikaanse taalgemeenskap nie, maar die verdeeldheid. Dit onderstreep die noodsaak om hieroor te besin.

“Versoening” is ‘n donkie wat in die Suid-Afrika van 2007 al bykans doodgery en doodgeslaan is. Dit, nog skaars nadat die arme ding behoorlik ingespan is. Dit is tot so ‘n mate al voos misplaas, misbruik en misgeïnterpreteer, dat enige iemand wat gevra word om op ‘n eerlike en verantwoordelikhede manier daaroor te praat moet weet sy loop nou ‘n terrein besaai met landmyne binne. In die lig van baie, baie mense – aan die weerskant van die die kloof van vervreemding – se toenemende gevoel dat ons demokrasie weens wantroue en agterdog onder groeiende druk is, is dit broodnodig dat ons, die burgerlike gemeenskap, weer, of miskien vir die eerste keer, die betekenis en belang van versoening ontdek by wyse van moeilike maar eerlike gesprekvoering. In gesprekke wat nie tussen die makelaars van magsblokke plaasvind nie, maar tussen die gewone burgers van die land wat (laat ons nou maar eerlik wees) mekaar en mekaar se verwysingsraamwerke en denkpatrone na twaalf jaar nog nie werklik ken, of verstaan, of respekteer nie. Wat jy nie ken nie kan jy nie verstaan. Wat jy nie verstyaan nie kan jy nie respekteer nie. Dit is dan ook in laasgenoemde – die gesprek tussen gelykes en nie onderhandelaars nie – waar die belang lê en die verskil van die verlede.

Daar moet nie oor versoening as blinkgepoetste slagspreuk wat van die tong afrol gepraat word nie, maar as opdrag van God met implikasies wat in dade gestalte moet kry en tot in die hart en verstand moet uitkring. Versoening wat volhoubaar is. ‘n Gom wat mense bymekaar moet hou ten spyte van botsende belange. Versoening stel groot eise aan ons om met mekaar omsigtig om te gaan. Dit stel aan ons vandag – meer as enige tyd sedert 1994 – die eis om mekaar te vertrou en om hierdie vertroue te verdedig.

Historikus, prof Albert Grundlingh het onlangs opgemerk:  “Dit is misleidend om te dink die verlede kan as uitgewis beskou word dertien jaar nadat ‘n nuwe bedeling begin het. Historiese naweë het nie noodwendig ‘n bepaalde rakleeftyd nie.” En dit is ons dilemma.

Uit hoofde van die feit dat “wit” Afrikaans en dus die wit Afrikaanse taalgemeenskap vir dekades agter die stuurwiel van apartheid gesit het, rus daar vandag op hierdie taal – en dus die sprekers daarvan: wit en bruin en swart, verál ‘n besondere verantwoordelikheid om ‘n versoenende rol te speel. Juis daarom is dit so belangrik dat verwikkelinge en verskynsels wat verdere verdeling en vervreemding uit hierdie oord kan bring fyn dopgehou, eerlik  ontleed en daadwerklik aangespreek moet word waar nodig.

Dat Afrikaans en die sprekers van hierdie taal – àl die sprekers van hierdie taal – ‘n sleutelrol in die versoenignsproses en die daarstelling van ‘n verenigde, regverdige en vreedsame Suid-Afrika wat groei moet speel is ‘n gegewe. Wat nìe ‘n uitgemaakte saak is nie, is of Afrikaans oor dìt beskik wat nodig is  om hierdie kritieke rol te speel in ‘n tyd wat versoening en stabiliteit toenemend getoets gaan word en onder druk gaan kom. Moet Afrikaans die voertuig vir versoening wees? Ongetwyfeld, ja.  Kan versoening deur Afrikaans bevorder word? Dìt is waaroor daar gepraat moet word.

Ek is van mening dat enige Afrikaanse taalstryd en strategie vir die instandhouding en uitbouing van die stand en status van die taal op sand gebou wees sal wees as dit ontkoppel word van die nasionale versoeningsvraagstuk.

Die vraag wat dus deel van enige bespreking oor Afrikaans moet wees is:  Dra agendas, strategieë en besluite oor die taal by tot versoening in ‘n steeds verdeelde taalgemeenskap, maar ook ‘n steeds verdeelde algemene bevolking?

In reaksie op ‘n vraag van my oor die aksentpunte wat ek binne hierdie onderwerp moet aanspreek het Prof Van der Elst laat weet: “die hoofklem moet nogal by Afrikaans lê, omdat die hele beraad oor Afrikaans gaan.” Ek moes by myself glimlag. Natuurlik gaan dit oor Afrikaans, maar in die Suid-Afrika van 2007 word bykans elke brandende sosiale, maatskaplike en kulturele kwessie – net soos in die middel tagtigs toe die bevrydingsstryd op sy felste gewoed het – bykans sonder uitsondering inhoud gegee en gekleur deur die geldende invalshoeke en onderstominge in die politiek van die dag: onderwys, gesondheid, behuising, landbou, ontwikkeling en, helaas taalkwessies.

So onlangs soos hierdie week nog het Prof. Neville Alexander – Direkteur van die Projek vir die Studie van Alternatiewe Onderwys in Suid-Afrika aan die U.K. -- gewaarsku dat Afrikaans nie ‘n politieke speelbal of ‘n turksvy in die Wes-Kaap moet word wat veroorsaak dat díe taal uitsterf en díe gemeenskap verdwyn nie. Prof. Alexander het weer bevestig dat Afrikaans ‘n regmatige plek in die provinsie het – en in die land sou ek bevoeg -- maar dat dieselfde vir ander tale soos Xhosa en Engels geld. Ek is egter bevrees die taalkwessie van Suid-Afrika was al lankal en is nog steeds‘n politieke voetbal wat dikwels ongekende antagonisme ontketen. 

Ek het gepraat van verwikkelinge en verskynsels wat vanuit die Afrikaanse taalgemeenskappe dopgehou moet word. Die huidige debat oor die in- of uitsluiting in die Vryheidspark Monument van name van lede van die Apartheidsera Weermag – of “troepies” -- wat destyds gesterf het, plaas die versoeningsproses in Suid-Afrika weer deeglik op die agenda en meen ek, ook onder druk. Die Afrikaanse taalgemeenskap staan midde in die storm wat losgebars het oor die vraag of die opofferings van en kostes vir soldate aan die twee opponerende kante van die bevrydingsoorlog gelyke erkenning behoort te kry. Die emosies wat dit ontketen woed in Afrikaans en is ‘n aanduiding dat daar inderdaad baie ongedane sake in terme van waarheid en versoening is. Dieselfde geld vir sake soos regstellende aksie. Ook hier  word waarskuwings, verwyte, aantygings, vrese, en so meer in Afrikaans gedoen en is die Afrikaanse taalgemeenskap midde-in ‘n dispuut wat vervreemding bring en verdelend is.

Daar was oor sensitiewe aangeleenthede soos hierdie, meen ek, nooit werklik eerlike en deurdringende gesprekke tussen die wit en swart/bruin Afrikaanssprekendes en Afrikaanssprekendes in ander taalgemeenskappe nie. Die diskoers word oorgelaat aan die magsmakelaars wat ek vroeër genoem het en instansies en individue wat namens almal en met ‘n bepaalde invalshoek praat.

Die nuwe Suid-Afrika se wittebrood is oor. Alle aanduidings is dat die werklike uitdagings vir versoening en eenheid nou eers na vore kom. Robuuste publieke gesprekvoering – ook in en oor Afrikaans -- is goed. Om die waarheid te sê, dit is van deurslaggewende belang in ‘n gesonde deelnemende demokrasie. Maar indien die stemme wat die hardste debatteer oor plofbare kwessies soos regstellende aksie, die beoordeling en aanbieding van die land se apartheidsgeskiedenis en die toekoms van die Afrikaanse taal en kultuurgeskiedenis op ‘n wit Afrikaanse monoloog neerkom, gaan ons moeilik die polarisasie wat aan die groei is kan bestuur of staak. 

In sy BBC program oor Afrikaans, The Struggle for Language, vra Mike van Graan of die nuwe stryd vir Afrikaans nie die taal herstigmatiseer nie. In reaksie hierop voer Gerrit Brand, boekeredakteur van Die Burger aan dat die taalstryd vir geen sosiale beweging terug behoort te staan nie en dat taalaktiviste hulself nie moet laat afskrik deur ‘n geskiedenis waarin verset teen taaloorheersing as “onpatrioties” gestigmatiseer word nie. Ek stem 100% hiermee saam en ook oor die belang wat die Afrikaanse taaldebat nou het. Ongelukkig is dit egter ‘n onweerlegbare feit dat jy nie as ‘n span die wa deur die drif kan trek as jy nie dieselfde oewer in sig het nie. Natuurlik is dit twak om sodanige aktiviste as konserwatief of reaksionêr af te maak, maar net as so ‘n stryd almal insluit en ‘n gedeelde visie, agenda en strategie het.

Binne die Afrikaanse taalgemeenskap is daar – met die uitsondering van enkele bekende en reeds voorspelbare stemme aan beide kante van die kleurskeiding – nog geen noemenswaardige gesprek om oor so ‘n gedeelde visie, agenda en strategie te besin nie. My reaksie op Mike Van Graan se vraag is dus die volgende: die gevaar dat die nuwe taalstryd --- en ek het werklik ongemak met hierdie term – tot herstigmatisering sal lei is net wesenlik as dit ‘n wig indryf tussen die sprekers van die taal en Afrikaans en die res van die land. 

Voorbeeld: Die aankondiging en aanbieding van die sogenaamde “Native Club”, ‘n etniese swart denkskrum, het, tereg, ongemak gelaat by mense wat van mening is dat inklusiwiteit en nie-rassigheid nog lank nie die vaste fondament is wat ons demokrasie behoort te hê nie. Daar is uit verskeie oorde gewaarsku dat hierdie insiatief miskien wel die absolute grondwetlike reg het om te bestaan en dat dit selfs sinvol tot die noodsaaklike verskeidenheid van perspektiewe in die publieke diskoerse van ons tyd kan bydra.  Waarskuwings het egter gekom dat dit onder die vergrootglas gehou moet word en dat daar uitgekyk moet word vir ‘n “Afrikanistiese” agenda wat kan polariseer en verdeel.

Die huidige Afrikaanse taaldebat se intellektueel-filisofiese “verankering” lê hoofsaaklik in die verhewe diskoers van en tussen ‘n hanvol wit en hoofsaaklik manlike Afrikaanssprekende akademici en intellektueles. Die diskoers oor die stand en status van Afrikaans word dan ook regstreeks aan die stand en status van die sogenaamde “Afrikaner” gekoppel. Ek haal aan uit die inleiding van voorbladartikel van Vrye Afrikaan, ‘n publikasie in die kamp van die FAK en waarvan die hele redaksie wit is:

“Afrikaners word vandag met ‘n wesenlike vraag oor die toekoms gekonfronteer: Is daar nog vir Afrikaners as ‘n unieke kultuurgemeenskap ‘n toekoms waarbinne hulle saam met die veelheid van ander demokratiese gemeenskappe in Suid-Afrika ‘n vrye, en voortreflike lewe kan najaag?”

Hierdie is ‘n vraag en hermeneutiese vetrekpunt wat soos ‘n goue draad deur die FAK Manifes en hierdie publikasie se sentimente, kommentare en menings loop en wat nou op wit Afrikaanse voetsoolvlak – soos die veel besproke en besonge Generaal -- stewig aan die gallop is. Net soos met die “Native Club” het hierdie assosiasie en agenda volle bestaansreg in ‘n demokratiese Suid-Afrika. Maar hier lê die problematiek daarvan: Dit slaan op ‘n asemrowend-onapologetiese en veelseggende manier die deur toe in die gesig van bruin/swart Afrikaanssprekendes. ‘n Deur wat dan, om sout in die wonde te vryf, so nou en dan op ‘n skrefie oopgemaak word as statistiek of ‘n bruin gesiggie nodig is om ‘n Afrikaanse taalbeleid die regte kleurtjie met die regte brokkie statistiek te gee.

Binne die bruin/swart taalgemeenskap verkneukel baie, dis nou díe wat hulle nie vervies nie -- hulle vir die arrogansie en onnoselheid van wit intellektueles om, na alles wat baie onlangs nog in apartheid Suid-Afrika gebeur het, te dink dit is steeds hul reg en verantwoordelikheid om namens “bruinmense” te praat en om hulle agendas dan sommer ook “bruinmense” se agendas te maak. Bruin/swart leiers en kultuuraktiviste soos Christo van der Rheede, uitvoerende hoof van die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans, die skrywer Abraham Phillips en besighiedspersoon en taalkundige Christa van Louw pleit vir ‘n geruime tyd al dat Afrikaans vir hierdie groep as bemagtigingsinstrument beskou moet word. Hulle deeglike argumente en geloofwaardige aanbevelings val egter op dowe ore doodeenvoudig omdat hul stemme nie gehoor en ter harte geneem word in die geraas en rumoer wat aan die gang is nie.

Max du Preez waarsku oor die volgende tendens:  “…die slap riem waarmee die nuwe Afrikaner-aktiviste ons probeer vang,” sê Du Preez, “is geleerde argumente wat wil se dit is deesdae progressief, selfs links, om stamgebonde te wees. Dan haal hulle voorbeelde van gemarginaliseerde inboorlinggroepe aan wat op etniese outonomiteit aandring en wys daarop dat die verenigde nasies die eise steun.”

Daar is in die Suid-Afrika van 2007 ‘n herkenbare groei van groep(ras)gebonde nasionalisme. Soos die Native Club met sy beweerde Afrikanistiese agenda en die Vrye Afrikaan/FAK met sy verklaarde Afrikaner agenda, is daar ook binne die bruin gemeenskap diegene – soos die leiers van groot charismatiese kerke -- wat ‘n “kleurling” nasionalisme in geen onsekere terme nie aanmoedig. Dit in reaksie op verwikkelinge in die “wit” en “swart” landskap. Hierdie is ‘n tendens wat ons nie moet of kan bekostig om te ignoreer nie.

Op ‘n meer positiewe noot is die feit dat daar klaarblyklik binne die wit Afrikaanssprekende gemeenskap diversiteit en selfs spanning is: daar is diegene wat gevul is met die De La Rey-gees, diegene wat tien jaar gelede saam met Boetman net “vies” was, maar nou diep depressief en galbitter hul dogters en seuns saam met hulle agter die hoe mure van wantroue en apatie onttrek; diegene wat die pad na groener weivelde gevat het of wil vat; diegene wat uitgevind het waarom die weivelde aan die anderkant groener is en weer wil huistoe wil kom en dan is daar diegene wat hul weg in die nuwe Suid-Afrika as “Afrikane” probeer vind. Hierdie is dus geen homogene groep met ‘n enkele naam of omskrywing nie.  En dit is goed so.

Vir die doeleindes van versoening is dit egter baie eenvoudig: die beeld van die “Afrikaner” wat dinge moeiliker of makliker sal maak is die gestalte en profiel van die wit Afrikaanssprekende wat die hardste praat en die meeste te sê het. Dan moet ons maar eerlik wees oor wie dìe person of die oomblik is:
Staan hy (ek dink beslis dis ‘n hy) die afgelope dertien jaar op die rand van die demokrasie en klou vir lewe en dood vas aan wat sy eie identiteit en eiendom is of staan hy met ‘n oop gemoed en oop hande midde in ‘n nuwe bedeling; gereed om uitdagings met ‘n positiewe ingesteldheid in die gesig te staar en aan te pak?

As die stem wat die hardste namens die wit Afrikaanssprekende gemeenskap praat nie laasgenoemde is en bly nie, het ons ‘n probleem. Geen bruin of swart Afrikaanssprekende en nie-Afrikaanssprekende kan of sal skouers wil skuur of identifiseer en versoen met die randfiguur wat hom apart voel en hou nie.

Wat die gesprek oor die stand en status van die Afrikaanse taalgemeenskappe interessant en belangrik in en vir die Suid-Afrikaanse demokrasie maak, is juis die feit dat hierdie nie ‘n homogene en waterdigte eenheid is of moet wees nie. Die ryke diversiteite in uitdrukkingsgestaltes, perspektiewe en invloede in hierdie taalgemeenskap moet beskerm en vertroetel word. Wat nie beskerm en vertroetel moet word nie is agendas wat die noodsaak en verantwoordelikheid van transformasie en regstelling minimaliseer en verdag maak en wat die taal aanwend om wantroue te saai. 
 
Wit en bruin/swart sprekers van Afrikaans moet in harmonie en samewerking met ander taalgemeenskappe kan werk. Hulle kan dit nie doen as hul nog nie eens met mekaar kan saamleef en saamwerk nie. Ons is nog nie by die punt dat ons saam strewe vir geregtigheid, vrede en verdraagsaamheid nie. Ons strewe nog grotendeels apart. Afrikaans het, weet ons vir ‘n feit, vir dekades die septer geswaai ten koste van die sprekers van ander inheemse tale. Dit het vervreemding op meer as een vlak gebring: polities, ekonomies, maatskaplik en sosiaal. Die nalatenskap van wanbalanse op hierdie terreine is daar vir almal om te sien. Regstelling in hierdie verband is ‘n gegewe.

Die vurigheid waarmee daar in sekere geledere kapsie gemaak word teen die kostes en implikasies van die regstelling van hierdie wanbalanse – soos om Afrikaans te verplig om in gelyke statusverband met die ander tien amptelike tale te funksioneer -- kan en word sekerlik deur buitestaanders vertolk as ‘n onwilligheid om die praktiese implikasies van meertaligheid te aanvaar. Swaarde word met die regering oor moedertaal onderrig in Afrikaans gekruis terwyl moedertaalonderwys in die ander landstale, met uitsondering van Engels, op veel meer wankelende bene as binne Afrikaanse geledere staan. Dat daar so luidkeels en dikwels insensitief vir die behoud van ekslusiewe Afrikaanse universiteite geveg word terwyl honderde kinders nog onder bome skoolgaan, hou die gevaar in dat dit op voetsoolvlak hierdie taalgemeenskap van mede-landgenote vervreem.

Afrikaans se reg op bestaan is ononderhandelbaar. Maar hierdie reg moet binne ‘n dikwels misgekykte werklikheid verstaan word: die wêreld waarin ons vandag leef is nie wit en Afrikaans nie; dit is nie-rassig en multi-kultureel.  Afrikaanssprekendes sal hul plek in hierdie gegewe moet vind en ken as hul hul beeld na buite wil verander. 

Ek volg nou 'n rukkie al die hele De La rey histerie en is werklik baie min lus om hieroor te praat. Ek dink egter dit is belangrik om ‘n paar vrae hieroor – soos dit met die beeld van veral die “Afrikaner” na buite en ‘n groeiende nasionale obsessie met identiteit verband hou, op die tafel te sit:

• Dien die voortgaande diskoers oor hierdie fenomeen die Suid-Afrikaanse demokrasie en dan veral ook die stand en status van die wit Afrikaanse taalgemeenskap (wat hulself hoeka al in sekere geledere gemarginaliseer voel) op ‘n positiewe manier?
• Wat is die profiel en denkpatrone van die wit Afrikaanssprekendes wat inspirasie put uit nasionalistiese liedere soos Ou Ryperd en die De La Rey nommer en wat gemiddelde sangers tot volkshelde verhef en die status van presidentskanidate en kultuur aktiviste gee? Dit alles ter wille van ‘n stryd vir Afrikaans en die Afrikaner en ter uitsluiting van   uitsluiting van bruin/swart  Afrikaanssprekendes?
• Dit sal inderdaad, meen sommiges, goed wees as die De La Rey fenomeen help om onseker wit Afrikaanssprekendes ‘n gesonde selftrots en beeld te gee. Maar wat as hierdie die masker is waaragter 'n groter realiteit skuil: die verlange en hunkering na 'n era voor magsverlies; die identifisering met 'n uitdrukking en bevestiging van wit manlikheid en gesag wat in die huidige SA demokrasie polities inkorrek en onvanpas is. Wat as dit spreek van ‘n soeke na 'n verwysingsraamwerk en identiteitsprofiel om die die apartheidsparadigmas -- wat immoreel verklaar is – net in ‘n ander gestalte te vervang?
   
  Ek dink die sogenaamde De La Rey fenomeen moet nie in isolasie beskou en oordeel word nie. Bruin en swart medeburgers lees dit as deel van ‘n groter patroon wat  besig om na vore te kom. Dit verteenwoordig ‘n agenda wat dit vir die meerderheid burgers van hierdie land moeilik maak om te glo dat “Afrikaners” bereid is om die Afrikaanidentiteit te aanvaar. En om ‘n paradigmaskuif te maak.

Ek dink regdenkende kommentators is dit eens: die De La Rey lied is in sigself nie skadelik nie, maar as dit en ander soortgelyke insiatiewe en verwikkelinge die voertuig vir etniese konsolidasie en verheerliking is, gaan dit versoening met die ander Afrikaanssprekendes onder geweldige druk plaas. Dit gaan ‘n onreg doen aan die Afrikaanse taal en aan daardie wit taalgebruikers wat met entoesiasme en eerlikheid hul plek binne 'n diverse Suid-Afrikaanse gemeenskap en op die Afrika vasteland wil volstaan. En hierdie is die “middelgrond” wit Afrikane wat of rééds met swart en bruin broers en susters versoen het of dit bittergraag wil doen maar nie weet hoe nie. “Middelgrond Afrikane” wat bereid is om te aanvaar dat identiteit nie staties is nie, maar – soos ‘n taal – aanhoudend groei soos wat die draer daarvan en prater daarvan se lewensverhaal ontvou.

Dit is híer waar die son van die Afrikaanse taal se versoeningsenergie brand: in ‘n gedeelde liefde vir Suid-Afrika, ‘n gedeelde sin vir verantwoordelikheid om reg te maak wat in die verlede verkeerd gedoen is, ‘n gedeelde visie van ‘n demokrasie wat verskeidenheid respekteer, opofferings verstaan en verskille verdra.  ‘n Afrikaanse taal wat weet dat sy in haarself die antwoord vir versoening bied: haar multi-kulturele, diverse ge-kreoliseerde Afrika oorsprong en karakter. In haar versoen sy boorlinge van Afrika wat nooit van mekaar vervreem moes geraak het nie. Deur haar word klowe weer oorbrug. Sy’s niemand se eiendom nie, maar almal se rykdom. 

Terwyl doemprofete woel en worstel oor haar toekoms, maak vreemdelinge hulle tuis teen haar bors. Sy het haar arms wyd oopgegooi, nooi vriend en vreemdeling om haar weer te leer ken en haar gasvryheid te toets. Ons hoor stem in die slaaf en slavin wat hul regmatige plek in die geskiedenis opeis, in die diva wat vertel van die berge wat nog so blou lê, in die vryheidsvegter wat rym en dig, in die parade prediker wat die “Goeie Nuus” bring en die wit Zoeloe wat grense oorsteek.

Ten spyte van al die realiteite en uitdagings wat in die weg van versoening in en deur die Afrikaanssprekende taalgemeenskappe staan, glo ek onvoorwaardelik dat dit baie goed met hierdie taal gaan. Nie met die taal wat ‘n wapen is om agter mee te verneder, seer te maak of te marginaliseer nie, maar die taal wat uitdrukking gee aan verwagtinge en vrese. ‘n Taal  wat die karweier is van versugting en lofprysing. ‘n Taal wat aanmoedig, vermaan, inspireer, bematig en genees. ‘n Taal wat versoen.

Die Afrikaanse taal groei en floreer. Sy’s besig om haar weg te vind in ‘n nuwe speelveld. Sy debateer, sy sing, sy skryf en rebeller, sy voorspel en waarsku, sy pleit en dramatiseer. Sy sien die uitdagings wat haar in die gesig staar as onbegrensde moontlikhede om haar wortels verder in Afrika te anker terwyl sy vernuwe.  Maar sy sien dit ook as waarskuwings om nooit weer haar siel te verkoop en haar hart te verpand nie. Afrikaans is van binne besig om te genees.  Sy praat met gesag, ween met passie, prys met oorgawe, stry met integriteit. Die kettings wat haar eens gebind en die boeie wat haar eens geknel het is gebreek. Afrikaans trap nuwe spore in die voetpad en sy fluister vandag in ons harte: Moet my asseblief nie pootjie of van koers af haal nie. Ek is van Afrika en in Afrika. Ek is hier gebore en getoë en lank nadat geslagte wat my gepraat het gekom en gegaan het, gaan my stem bly klink op straathoeke, in plekke van aanbidding, in verse en tussen lyne, in wiegieliedjies…

Ek praat met ‘n ou en nuwe tongval. Word vir ‘n oomblik stil en luister na wat ek sê.

Die Afrikaanse burgerlike gemeenskap aanvaar verantwoordelikheid:  Jeugperspektief: 

• Jared Abels

Gedeeltes van Thabo Mbeki se “I am an African” toespraak:
“I owe my being to the Khoi and the San whose desolate souls haunt the great expanses of the beautiful Cape - they who fell victim to the most merciless genocide our native land has ever seen, they who were the first to lose their lives in the struggle to defend our freedom and dependence and they who, as a people, perished in the result

“The constitution whose adoption we celebrate constitutes and unequivocal statement that we refuse to accept that our Africanness shall be defined by our race, colour, gender of historical origins. It is a firm assertion made by ourselves that South Africa belongs to all who live in it, black and white.”

Hoe pragtig klink hierdie woorde nie. Dit is net ‘n jammerte dat dit die werk van ‘n briljante toespraakskrywer was. Hoekom sê ek so mag u dalk vra, want ons lewe nog in ‘n wêreld waar mense op die kleur van hul vel veroordeel word, waar mense nie erkenning wil gee aan die bestaansreg van ander groepe nie en die hartseerste geval van almal, is mense wat nie omgee oor hul herkoms of afkoms nie.

Ons as Suid-Afrikaners is nog te vasgevang met die klassifisering en etikettering van mense.

Dit is tyd dat ons ons oë oopmaak sodat ons kan besef dat klassifikasie niks anders as verdeeldheid veroorsaak nie. Ek dink dat al die terme van Afrikaner, Afrikaan, blank, swart en nog so meer, heeltemal onnodig is, want sodra jy byvoorbeeld die term Afrikaner gebruik, sluit jy die meerderheid mense van Suid-Afrika uit. Hoe kan jy dan werk om die belange van die Afrikaner te wil bevorder, sonder dat mense buite die groep dink dat die Afrikaners net hulle eie belang wil bevorder en nie omgee oor hulle wat buite die groep val nie.

Ek sê daar moet weg gedoen word met al die terme en ons as die nuwe generasie moet net een nuwe term definieer wat as die nuwe Afrikaan bekend staan. Wat definieer jou as ‘n nuwe Afrikaan?

Wel ‘n nuwe Afrikaan respekteer sy medemens en hy sien homself gelyk met sy mede-Suid-Afrikaners. ‘n Nuwe Afrikaan is ‘n persoon wat terugkyk na die geskiedenis en almal, van Shaka Zulu tot Genl. De la Rey, as sy voorvaders beskou. Hy is ‘n persoon wat die geskiedenis gebruik as ‘n leerbasis en hy wil nie hê dieselfde foute moet begaan word nie. ‘n Nuwe Afrikaan is ‘n persoon wat ander se kulture en tale respekteer, hy is nie ‘n persoon wat ander wil afkraak vir wie hulle is nie.

Net jy kan jou self uitsluit uit hierdie term, maar dus altyd vir jou moontlik om ingesluit te word binne die term, jy moet net aan die bogenoemde vereistes voldoen.

Nou sodra ‘n mens sê daar moet weggedoen word met die term Afrikaner gaan baie mense dalk kwaad word omdat hulle dink:”Ek kan nie dit doen nie, wil jy hê ek moet vergeet hoe my ouma se ouma ‘n voortrekker was, hoe my ouma in ‘n konsentrasie kamp byna al haar kinders aan die dood afgestaan het. Ek kan dit eenvoudig net nie doen nie.”   Wel dit is nie wat ek sê moet gebeur nie. Ek wil net hê dat elke Suid-Afrikaner dit as hul geskiedenis moet sien, ek wil hê almal moet na die geskiedenis van Shaka Zulu kyk en hy dit ook as sy eie geskiedenis moet aanvaar, want het dit tog nie alles ‘n invloed gehad op wat Suid-Afrika vandag is nie?

Daar is alewig berugte in die koerante dat die Afrikaner/Bruingemeenskappe verstoot voel, dat die gemeenskappe voel hulle kultuur en taal word afgebreek, dat hulle voel dat hulle leierloos is. Ek sê genoeg is genoeg, dit is tyd dat hierdie gemeenskappe hulle deel moet sien van Suid-Afrika. Kan ons nie sien dat ons almal gemeenskaplike probleme het, maak nie saak wat die kleur van jou vel is nie, byvoorbeeld misdaad en armoede. Ons moet besef dat ons leiers moet soek met insig tot die probleme en ons moet nie soek vir mense met dieselfde vel kleur as ons nie, want ‘n leier met regte insig tot hierdie probleme sal luister na almal en hardwerk om oplossings te vind, wat elke gemeenskap tevrede sal stel.

Ons, dames en here, het vir die wêreld gewys, met die val van apartheid, dat die oorgang van een politieke era na ‘n ander sonder geweld kan plaasvind. Dit kon so maklik ‘n ander situasie gewees het. Hoe dikwels sien ons in die geskiedenis dat as een groep binne ‘n land mag gaan verloor, dat bloedstorting onafwendbaar is nie, maar die oorgang het rustig plaasgevind omdat ons aanvaarding en verdraagsaamheid getoon het. Hoekom kan ons dit nie nou net ‘n stappie verder vat en ook oor die taal- en kultuurgrens hierdie dissipline af lê nie. Ek staan elke dag in verwondering as ek sien hoe Christene en Moslems in vrede en harmonie in Mitchell’s Plain saamleef. Hoekom kan ons nie ook oor die ras/kultuur/taal-grense ook in harmonie en vrede saamleef nie.

As ek nog eenkeer hoor hoe mense praat van ‘n volkstaat en hoe dit die enigste manier is hoe die taal en kultur van ‘n gemeenskap kan oorleef, gaan ek persoonlik daardie persoon oor die vingers tik. Want as ‘n taal/kultuur enigsins kan voortbestaan hang dit af van sy vermoë om met ander tale en kulture in te pas.

Die regering moet die “ubuntu” beginsel, waarop die ANC sy bestaan gebaseer het, begin uitleef. Dit lyk net vir my of hulle nie meer die mense van Suid-Afrika se belange op die hart dra nie en in hierdie verband praat ek nie net oor die taaldebat nie of oor die probleme met die naamsverandering nie, maar ook oor die misdaad probleem.

Ek stem saam met Koos Kombuis as hy sê dat die nuwe Suid-Afrika nog nie begin het nie, want volgens my mening as ons in die nuwe Suid-Afrika gebly het, sou ons ware verdraagsaamheid en aanvaarding getoon het en sou daar nou nie baie bekommernisse gewees het oor die volhoubaarheid van Afrikaans in ons gemeenskap of die bestaansreg van ‘n groep binne Suid-Afrika nie. As ons in die ware nuwe Suid-Afrika gebly het sou ons ‘n deursigtige regering gehad het wat sou geluister het na die noodkrete van sy mense.

Dit is moontlik dat almal van ons, uit diverse agtergronde, saam kan leef, want ons is gebore met ‘n wonderlike gawe, wat liefde genoem word. Ons moet net diep binne onsself dit gaan soek en as ons dit vind, dan gaan die uitlewing van verdraagsaamheid en aanvaarding nie ‘n probleem vir ons wees nie.

Ek glo nog ek sal die ware nuwe Suid-Afrika beleef. Party mense noem my ‘n idealis en ‘n dromer, maar ek glo dit sit binne onsself om ‘n nasie te skep waar ons almal as broers en susters saam kan leef, maak nie saak wat ons afkoms of herkoms is nie, want daar is ‘n plek vir almal van ons onder die Afrika son.

• Kobus Ehlers